Επέτειος Διακοσίων χρόνων από την
αυτοθυσία του Ιωάννη
Παπαδιαμαντόπουλου στην Ηρωική
Έξοδο του Μεσολογγίου"
Του Γεωργίου Λ. Μαργαρίτη
(Oμιλία στον κύκλο των Φιλολογικών Βραδινών της Εταιρεία Λογοτεχνών Ν.Δ. Ελλάδος
στη ΣΤΕΓΑ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ τη Δευτέρα 27/4/2026)
Είν’ έτοιμα στην άσπονδη πλημύρα των αρμάτων
Δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κι’ ελεύθεροι να μείνουν
Εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο.
Έτσι απαθανάτισε γλαφυρά ο εθνικός μας
ποιητής Διονύσιος Σολωμός στα σχεδιάσματα του
ποιήματος Ελεύθεροι Πολιορκημένοι την Ηρωική
Έξοδο των επαναστατημένων Ελλήνων του
Μεσολογγίου.
200 χρόνια πέρασαν από το ηρωικό εκείνο
γεγονός ξημερώματα της Κυριακής των Βαΐων της 11 ης
Απριλίου 1826. Σήμερα, στον ιστορικό απόηχο
2
εκείνων των γεγονότων, είναι επιβεβλημένη η
παρουσίαση του βίου του διοικητή των Ελεύθερων
Πολιορκημένων Ελλήνων Μεσολογγιτών Ιωάννη
Παπαδιαμαντόπουλου που πρόσφερε την ζωή του για
την ελευθερία, τα ιδανικά και τις αξίες των
επαναστατημένων Ελλήνων. Ένα πρόσωπο που
διαδραμάτισε έναν από τους σπουδαιότερους ρόλους
στην Ελληνική Επανάσταση και που δυστυχώς δεν
έχει τύχει της ανάλογης τιμής και δόξας από τους
σύγχρονους Έλληνες.
Ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος γεννήθηκε
στην Κόρινθο, τον Μάρτιο του 1766. Η καταγωγή του
όμως δεν ήταν από την Πελοπόννησο αλλά από την
Ήπειρο και πιο συγκεκριμένα από το χωριό Πλαίσια
των Κατσαναχωρίων. Παππούς του υπήρξε ο
Διαμαντής Μαργαρίτης. Ο αδερφός του Διαμαντή,
Γεώργιος Μαργαρίτης ήταν προύχοντας ιερέας του
χωριού Πλαίσια και κρεμάστηκε από τους Τούρκους
το 1742.
3
Για το ιστορικό αυτό περιστατικό γράφει ο
Ιωάννης Λαμπρίδης στα Ηπειρώτικα Μελετήματα
σχετικά με την ιστορία των Κατσαναχωρίων: «Κατά
διαταγή του διοικητού Ιωαννίνων Αχμέτ Πασά ο εκ
του χωριού Πλαίσια ιερεύς και Αγιάν των
Κατσαναχωρίων βιλαέτης Γεώργιος Μαργαρίτης
απηγχονίσθη μετά την τέλεσιν της θείας λειτουργίας
και εν τω νάρθηκι της εκκλησίας του χωριού τούτου,
ένεκα ψευδεστάτων καταθέσεων αμείλικτων εχθρών
του» ( Να σημειωθεί εδώ ότι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο όρος
Ayan αναφερόταν σε τοπικούς προκρίτους ή προεστούς που
λειτουργούσαν ως ενδιάμεσοι μεταξύ της κεντρικής διοίκησης και
του λαού.)
Μετά από αυτό το φρικτό γεγονός, ο αδερφός
του Διαμαντής Μαργαρίτης ιερέας κι αυτός
αναγκάστηκε να φύγει με την οικογένεια του και να
εγκατασταθεί στο Αιτωλικό κυνηγημένος από τους
Τούρκους. Μάλιστα λέγεται ότι ο παπά-Διαμαντής
Μαργαρίτης αφού πλήρωσε πολλά φλουριά έφυγε
4
νύχτα με άλογα πεταλωμένα ανάποδα για να μην
ανακαλύψουν τα ίχνη του οι Τούρκοι.
Ο Ηπειρώτης ιερέας, πρόσφυγας πλέον στο
Αιτωλικό, έχτισε την εκκλησία των Ταξιαρχών κι έγινε
εφημέριος της μέχρι τον θάνατό του . Ο παπά-
Διαμαντής άφησε δύο γιούς τον Αναστάσιο και τον
Γεώργιο ο οποίος ήταν και ο πατέρας του Ιωάννη
Παπαδιαμαντόπουλου. Οι δυο γιοί αποφάσισαν να
φύγουν απ’ το Αιτωλικό και να κινήσουν για την
Πελοπόννησο. Ο Αναστάσιος εγκαταστάθηκε στη
Πάτρα και ο Γεώργιος στην Κόρινθο. Και οι δύο έγιναν
έμποροι κι όταν κάποια στιγμή έσμιξαν στην Πάτρα,
αποφάσισαν να αλλάξουν το επώνυμο τους πιθανόν
φοβούμενοι τους Τούρκους κι από Μαργαρίτης να
γίνουν Παπαδιαμαντόπουλοι δηλαδή παιδιά του
Παπαδιαμαντή.
Ο Γιώργος στην Κόρινθο παντρεύτηκε την κόρη
ενός ιερέα κι απόκτησε δύο παιδιά τον Ιωάννη και
την Ανθή . Τα δύο αδέλφια έχασαν τους γονείς τους
5
σε μικρή ηλικία και η Ανθή ανέλαβε να μεγαλώσει τον
αδελφό της. Ο Ιωάννης σπούδασε στα κοινά
γράμματα και στην αριθμητική κι όταν ενηλικιώθηκε
αποκατέστησε την αγαπημένη του αδελφή στην οποία
δώρισε ολόκληρη την πατρική περιουσία. 20 χρονών
πια κι αφού είχε παντρέψει την αδερφή του, το 1786
άφησε την Κόρινθο και ήρθε στην Πάτρα στο θείο του
Αναστάσιο.
Δουλεύοντας ως υπάλληλος κοντά στον θείο
του Αναστάσιο με την ευφυία του, την
επιδράστικότητα του, την επιμέλεια, την
εργατικότητα και το ζήλο του κατάφερε την μέτρια
εμπορική επιχείρηση του θείου του να την αναπτύξει
και να την διευρύνει έτσι ώστε 8 χρόνια μετά να
θελήσει να προχωρήσει στο επόμενο βήμα, δηλαδή
στην δημιουργία μιας δικής του επιχείρησης.
Πράγματι το 1794 συνεταιρίζεται με τον
πλούσιο έμπορο και κτηματία Δημήτριο Ανάγνου με
6
την νέα επιχείρηση του να ξεπερνά ακόμη κι εκείνη
του θείου του.
Η εμπιστοσύνη που ενέπνεε η προσωπικότητα κι
ο χαρακτήρας του Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου
έκανε πολλούς πλούσιους εμπόρους και κτηματίες της
εποχής, να του διαθέτουν κατά την κρίση του την
κτηματική παραγωγή των προϊόντων τους. Ονόματα
όπως ο Κιαμίλ Μπέης της Κορίνθου, Ο Βαλής της
Θεσσαλονίκης, έμποροι της Επτανήσου κι Έλληνες
έμποροι του εξωτερικού εμπιστεύονταν τον
Παπαδιαμαντόπουλο για την πώληση των προϊόντων
τους λαμβάνοντας ο ίδιος την αντίστοιχη προμήθεια.
Με τον καιρό καταφέρνει να πραγματοποιεί
απευθείας το ανταλλακτικό εμπόριο των Ελλήνων του
εξωτερικού, με όπλο το εμπόριο της σταφίδας, χωρίς
την μεσολάβηση των προξενείων Αγγλίας και
Ολλανδίας ή την εξάρτηση από τους ναυτικούς που
μετέφεραν τα ελληνικά προϊόντα στα ξένα λιμάνια.
7
Το εμπορικό του δαιμόνιο θριαμβεύει όταν
ευφυέστατα θεωρεί πώς με τα ιδιόκτητα πλοία, που θα
ταξιδεύουν ακόμα και στην Αμερική και με φθηνούς
ναύλους, θα κατάφερνε να βγάλει μεγαλύτερο κέρδος
και να μειώσει την προμήθεια των μεσαζόντων για
τους Έλληνες εμπόρους. Έτσι θα ήταν κερδισμένοι
όλοι. Πράγματι κινούμενος με απίστευτη ευφυία και με
μειωμένο κόστος κατασκευάζει στο Γαλαξίδι μεγάλα
πλοία χρησιμοποιώντας τους τεχνίτες από τους
ταρσανάδες, τα ναυπηγεία δηλαδή, του Μεσολογγίου
που εκείνη την εποχή το έργο τους άκμαζε
μεταφέροντας την τεχνογνωσία τους στο Γαλαξίδι.
Έτσι δημιουργεί έναν μεγάλο δικό του Γαλαξιδιώτικο
στόλο και κάνει το Γαλαξίδι ναυτική εμπορική δύναμη.
Μάλιστα είναι αυτός που ιδρύει τον πρώτο
Γαλαξιδιώτικο εμπορικό Σύνδεσμο κι ανοίγει μια νέα
εποχή για την πόλη.
Δεν του έφτανε όμως μόνο αυτό. Ιδρύει στην
Πάτρα Ιδιωτική τράπεζα έχοντας ανταποκριτές στα
8
εμπορικά κέντρα της ανατολής και της δύσης όπως
στην Κωνσταντινούπολη, στο Λονδίνο, στη
Μασσαλία, στη Τεργέστη, στην Ανκόνα, στο Λιβόρνο,
στη Σμύρνη στην Αλεξάνδρεια, στη Μάλτα στην
Κέρκυρα και στη Ζάκυνθο. Δίκαιος και τίμιος σε όλες
του τις συναλλαγές ενέπνεε εμπιστοσύνη και αυτό του
απέφερε τεράστια οικονομικά κέρδη.
Στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα ο
Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος έχει πλέον εδραιωθεί
ως ένας από τους πιο πλούσιους εμπόρους της
Πελοποννήσου. Τον Ιούνιο του 1800 παντρεύεται
στην Πάτρα την Ελένη Καλαμογδάρτη την κόρη του
σημαντικότερου προκρίτου της Αχαΐας Ιωάννη
Καλαμογδάρτη αποκτώντας μαζί της πολλά παιδιά από
τα οποία επέζησαν έξι.
Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες ο Ιωάννης
για τους πατρινούς υπήρξε εκείνος που με την
πατρική του φιγούρα προστάτευε τους Έλληνες
υπηκόους, αφού πάντα μεσολαβούσε πείθοντας την
9
οθωμανική διοίκηση, να μειώσει τους φόρους για
αυτούς, διπλασιάζοντάς τη δική του φορολογική
επιβάρυνση. Με το κύρος και τον ήπιο χαρακτήρα του
υπήρξε ο κυματοθραύστης των βίαιων αποφάσεων
των Τούρκων, καθώς ακόμα και αυτοί τον σέβονταν
και τον εκτιμούσαν. Και οι δύο πλευρές άκουγαν τη
γνώμη του, γνωρίζοντας τον δίκαιο και ηθικό
χαρακτήρα του. Κάθε αδικημένος έβρισκε άσυλο στην
οικία του. Οι υπάλληλοι του αμείβονταν
πλουσιοπάροχα ενώ τους παρείχε στέγη και τροφή.
Και αφού έχει φτάσει στο απόγειο της δόξας και
του πλούτου, έρχεται η ώρα να μυηθεί στη Φιλική
Εταιρεία το 1819 και να μπει μπροστά με όλα τα
εφόδια που διέθετε, στον αγώνα για την
απελευθέρωση. Και εκεί αποδεικνύεται το μεγαλείο
της προσωπικότητας και της δίψας του για ελευθερία
της πατρίδας. Τι κι αν έγινε ένας από τους πιο
πλούσιους Έλληνες εμπόρους στον Ελλαδικό χώρο,
τι κι αν ζούσε με όλες τις ανέσεις της εποχής
10
πλουσιοπάροχα έχοντας κυριολεκτικά στα πόδια του
Έλληνες και Οθωμανούς! Η ανήσυχη ψυχή του για
ελευθερία των Ελλήνων , η αγάπη του για την
πατρίδα , η ανάμνηση των δολοφονιών και των
κακουχιών των προγόνων του, από τους Οθωμανούς
κατακτητές, ζύγιζαν πολύ περισσότερο από το
χρυσάφι όλου του κόσμου. Λέγεται πως η περιουσία
του εκείνη την εποχή άγγιζε τα 3.000.000 γρόσια (
σημερινή αξία με βάση την τιμή του χρυσού
55.000.000 ευρώ ).
Είναι εκείνη η εποχή που ο ίδιος ο Αλέξανδρος
Υψηλάντης τον επιλέγει λόγω της μεγάλης εκτίμησης
που τρέφει στο πρόσωπο του, ως γενικό ταμία των
κοινών χρημάτων της Φιλικής Εταιρείας γνωστής ως
της Κάσας της Εταιρείας του Γένους. Ο ίδιος γίνεται
ταυτόχρονα και μόνιμος χρηματοδότης της, ενώ
επιτυγχάνει να μαζέψει δωρεές κι από άλλους
πρόθυμους προκρίτους ήδη από την συνέλευση της
Βοστίτσας τέλη Γενάρη του 1821.
11
Μέσα σε λίγους μήνες όλα αλλάζουν στην ζωή
του. Είναι όμως αποφασισμένος να βοηθήσει πάση
θυσία τον αγώνα. Και το αποδεικνύει περίτρανα όταν
ηγείται του ξεσπάσματος της επανάστασης. Είναι το
μεσημέρι της 21 ης Μαρτίου 1821 όταν η μοίρα
επιλέγει την οικία του Παπαδιαμαντόπουλου στην
Πάτρα για να γίνει το σκηνικό που ανάβει τη φλόγα
της ελληνικής επανάστασης . Δεν είναι τυχαίο που ο
αυτόπτης μάρτυρας γραμματέας του Ολλανδικού
προξενείου στη Πάτρα, Jean Solair μας πληροφορεί
ότι αυτή είναι και η γενέθλια μέρα της Επανάστασης.
Ας δούμε όμως πως οι πηγές αναφέρονται σε
εκείνα τα δραματικά γεγονότα για την πόλη των
Πατρών.
Εἶτα τῇ 21 Μαρτίου ἐξῆλθον ἔνοπλοι εἰς τὴν
ἀγορὰν τῆς πόλεως, καὶ περιεκύκλωσαν πρῶτον τὸ
ὀσπήτιον τοῦ Ἰωάννου Παπαδιαμαντοπούλου, ὅπου
ὑπώπτευον ὅτι εὑρίσκονται ἐναποτεθειμένα ἅρματα.
Αλλὰ, μὲ τὸ νὰ εὗρον κεκλεισμένας τὰς πόρτας,
12
ἄρχησαν τὸν πόλεμον ἔξωθεν, καὶ τοῦ ἐφόνευσαν εἰς
τὸ παράθυρον ἕνα ἄνθρωπον· ἔπειτα ἔβαλον πυρκαϊὰν
εἰς τὰ πέριξ ὀσπήτια. Εἰς δὲ τὴν Μητρόπολιν͵ δὲν
ἐτόλμησαν νὰ πλησιάσουν, νομίζοντες, ὅτι εὑρίσκονται
μέσα Ἕλληνες κεκρυμμένοι· (από τα
Απομνημονεύματα Παλαιων Πατρών Γερμανού).
Τὴν αὐτὴν ἡμέραν 21 Μαρτίου ἀνέβησαν ἔνοπλοι ἕως
100 Τοῦρκοι ἐκ τοῦ Ῥίου εἰς τὴν πόλιν τουφεκίζοντες.
τινὲς δὲ αὐτῶν ἐμβάντες εἴς τι ῥακοπωλεῖον κατὰ τὴν
ἐνορίαν τῆς ἁγίας Τριάδος, ἀφ᾽ οὗ ἐμέθυσαν, ἔχυσαν
ῥακὴν ἔν τινι λεκάνῃ, καὶ ἐμβάψαντες τὰ
παρευρεθέντα παλαιόπανα, τὰ ἄναψαν, καὶ δι' αὐτῶν
ἔκαψαν τὸ ῥακοπωλεῖον· ἐφόνευσαν δὲ καὶ τὸν
ῥακοπώλην·ἐκεῖθεν ὑπῆγαν νὰ πατήσωσι τὴν οἰκίαν
τοῦ Παπαδιαμαντοπούλου. ἀλλ᾽ εὑρόντες ἀντίστασιν
αὐτοὶ μὲν, τὴν ἐπολέμουν κάτωθεν, οἱ δὲ ἐν τῇ
ἀκροπόλει τὴν ἐκανονοβόλουν ἄνωθεν. Ἐν τοσούτῳ,
αἱ φλόγες τοῦ ῥακοπολείου διεδόθησαν καὶ πολλαὶ
οἰκίαι ἐκάησαν. Ἦσαν παμπολλοὶ Ἑπταννήσιοι ἐν τῇ
13
πόλει, ἐξ ὧν πολλοὶ Φιλικοί. Οὗτοι ἀκούσαντες τὸν
τουφεκισμὸν καὶ βλέποντες τὰς φλόγας, ὡπλίσθησαν
καὶ ἔτρεξαν εἰς διάφορα μέρη (Τρικούπης , Ιστορία της
Ελληνικής Επανάστασης. )
Σύμφωνα και με άλλες μαρτυρίες μετά το μεσημέρι
της 21 ης Μαρτίου οι τούρκοι επιτίθενται όπως
αναφέρεται και παραπάνω στο σπίτι του
Παπαδιαμαντόπουλου. Στην ανταλλαγή πυροβολισμών
σκοτώνεται ο θείος του Ιωάννη, Διαμαντής
Παπαδιαμαντόπουλος.
Τότε βλέποντας τον θείο του να σκοτώνεται δίνει
αμέσως τὸ σύνθημα τής Επαναστάσης. Ανεβαίνει στο
υπερώο της οικίας και πυροβολεί τρεις φορές στον
αέρα καθώς αυτό ήταν το σύνθημα για να σπεύσει σε
βοήθεια το έμμισθο σώμα πολεμιστών που διέθετε με
αρχηγούς τον Καρατζά και τον Ανδριτσόπουλο. Αυτοί
σπέρνουν τον πανικό στους Τούρκους και με την
βοήθεια του σώματος των Επτανησίων που κατοικούν
στη Πάτρα τους αναγκάζουν να οχυρωθούν στο
14
Κάστρο. Η Πάτρα γίνεται η πρώτη πόλη που
ελευθερώνεται προσωρινά . Ο Παπαδιαμαντόπουλος
πηγαίνει μαζί με τον Λόντο στο μοναστήρι του Ομπλού
συγκεντρώνοντας όλες τις πολεμικές δυνάμεις των
Ελλήνων κι από εκεί ειδοποιεί όσους βρίσκονταν στα
Νεζερά και στα Καλάβρυτα να σπεύσουν για βοήθεια.
Έχει επίσης προνοήσει να φυγαδεύσει την οικογένεια
του στην Ζάκυνθο που άνηκε τότε στους Άγγλους.
Την 25 η Μαρτίου φτάνουν στην Πάτρα από τις γύρω
περιοχές ο Παπαδιαμαντόπουλος με τον Λόντο και
400 περίπου στρατιώτες κρατώντας την επαναστατική
κόκκινη σημαία και τον μαύρο σταυρό πάνω της.
Έπειτα καταφθάνουν οι Κουμανιώτες, ο Ζαίμης, ο
Ρούφος κι ο π.π Γερμανός. Την ίδια ημέρα στην
πλατεία Αγίου Γεωργίου μπροστά στην
προαναφερθείσα σημαία και σε ένα μεγάλο ξύλινο
σταυρό ο π.π Γερμανός ορκίζει τους αγωνιστές και
ξεκινάει τυπικά την Επανάσταση.
15
Από εκείνες τις ημέρες και μετά η ζωή του
Παπαδιαμαντόπουλου αλλάζει. Βγάζει τα πολυτελή
ρούχα και κοιμάται στην ύπαιθρο. Μοιράζει τα
υπάρχοντά του στους αγωνιστές και αγοράζει
πολεμοφόδια από το εξωτερικό για τον αγώνα.
Οποιαδήποτε στιγμή η Διοίκηση των
Επαναστατημένων Ελλήνων τον διατάζει να πάει είτε
να διαπραγματευτεί είτε να μεσολαβήσει για να λύσει
προβλήματα, ο Παπαδιαμαντόπουλος υπακούοντας
πάντα βρίσκεται εκεί. Στην παραλαβή του φρουρίου
του Ναυπλίου, στη διαχείριση των πλοίων Ύδρας και
Σπετσών, στο να δώσει στους Υδραίους 6000 γρόσια,
στις διαπραγματεύσεις ξένων δανείων και στην
εξομάλυνση παθών του εμφυλίου πάντα δίνει το
παρών. Δεν ασχολείται πλέον με τίποτε άλλο παρά
μονάχα με τις υποθέσεις τις πατρίδας.
Έτσι έρχεται και η ώρα που η κυβέρνηση στις
12/03/1825 διορίζει τριμελή προσωρινή επιτροπή για
τη διεύθυνση των πολεμικών και πολιτικών
16
πραγμάτων της Δυτικής Ελλάδας. Η επιτροπή
απαρτίζεται από τον πρόεδρο Ιωάννη
Παπαδιαμαντόπουλο και τους Γεώργιο Καναβό και
Δημήτριο Θέμελη. Στις 12 Απριλίου 1825 μεταβαίνει
στο Μεσολόγγι κι αναλαμβάνει πολιτικός διοικητής
του. Τρεις μέρες μετά φτάνουν τα στρατεύματα του
Κιουταχή έξω από την πόλη και ξεκινάει η πολιορκία
του από τους Τούρκους. Οι δυνάμεις των Οθωμανών
που άγγιζαν τις 30.000 περίπου στρατιώτες
περικυκλώνουν την πόλη που αρχίζει σιγά σιγά να
ασφυκτιά έχοντας να αντιμετωπίσει επισιτιστικό
ζήτημα.
Είμαστε τυχεροί γιατί έχει σωθεί η
αλληλογραφία του Παπαδιαμαντόπουλου κι έτσι
μπορούμε να μάθουμε από τον ίδιο τις συνθήκες και
τα προβλήματα αλλά και την ευθύνη που είχε για το
Μεσολόγγι αλλά και για την οικογένεια του που
βρισκόταν στη Ζάκυνθο. Σε επιστολή του προς την
γυναίκα του δυο βδομάδες μετά αφού έχει αναλάβει
17
την διοίκηση των πολιορκημένων του Μεσολογγίου
γράφει:
« Μην στεναχωρείσθε όταν εγώ δια την τιμή
μας, δια την ζωή σας και ησυχίαν σας, απεφάσισα να
βασανίζωμαι και κινδυνέυω το ατομόν μου και δι’
αγάπην της πίστεως και πατρίδος αγωνίζομαι, όσον
δύναμαι, όταν ακούω ότι η φαμίλια μου είναι εις
ασφαλειαν και εν υγεια, αυτό με ευχαριστεί και με
εμψυχωνει δια να αγωνιζομαι με γενναιότητα. Δια την
οικονομία των εξόδων σας ελπίζω να σας εμβασεν ο
Γεώργιος Κάκος από Γαστούνη τα όσα του άφησα…»
(Να σημειωθεί εδώ ότι ο Κάκος Γεώργιος υπήρξε
υπάλληλος του Παπαδιαμαντόπουλου κι ο άνθρωπος -
σύνδεσμος του με την οικογένεια του Σισίνη στη
Γαστούνη) .
Σε άλλη επιστολή τον Ιούλιο του 1825 γράφει
πάλι στην γυναίκα του:
18
«… ημεις ημεθα Πολιορκημένοι ξηρας και
θαλασσης μολονότι τους εχθρούς δεν τους φοβομεθα
αν ητον κι άλλοι τόσοι. Εφθασαμεν εις την εσχατην
απελπισία δια την ελλειψην της μπαρουτης. Φωναζουν
, γραφουν , παρακαλουν με πεζους με εσπρεσα
παρασταινοντας τους την αναγκη μας δεν ηθελησε
κανενας να μας προφθάσει κ’ αν με μπαρουτι. Διο κι
αυθις απεφασισθη πεντε ανδρειοι πατριωτες να
περνουν αναμεσα απ τα καραβια του εχθρου κι ο θεος
να τους βοηθησει να περασουν εις Γλαρεντζα , να
διευθύνουν τα γραμματα μας προς την Διοίκησην και
δι αυτού. Και με την ελπίδα ίσως εύρουν ετοιμασμένη
μπαρούτι εις Γλαρέντζαν δια να μας φέρουν…»
Δυστυχώς η κυβέρνηση κωφεύει, οι Έλληνες
βρίσκονται σε εμφύλιο πόλεμο και οι βοήθειες που
φτάνουν στο Μεσολόγγι είναι μικρές. Δεν φτάνει
όμως μόνο αυτό. Η διχόνοια άρχισε να φωλιάζει και
μέσα στους πολιορκημένους του Μεσολογγίου με
έριδες ανταρσίες και ατασθαλίες κάποιων
19
οπλαρχηγών. Έτσι ο ελβετός φιλέλλην Μάγερ, που
έμενε μόνιμα από το 1821 στο Μεσολόγγι, μετά από
απόφαση της Επιτροπής και του Παπαδιαμαντόπουλου
αναγκάζεται να περάσει με καράβι στη Ζάκυνθο για
να διευθετήσει το ζήτημα. Εκεί μαζί με τον Ρώμα
αποφασίζουν να ιδρυθεί στο Μεσολόγγι με την
επιστροφή του, μυστική πατριωτική Εταιρεία με την
επωνυμία Αδελφότης των Φιλοδικαίων. Σκοπός ήταν η
ένωση και η ομόνοια των πολεμιστών και η μεταξύ
τους εξουδετέρωση των κομματικών αντιθέσεων. Από
τους πρώτους που απάρτιζαν τον πυρήνα της
Εταιρείας υπήρξε και ο Παπαδιαμαντόπουλος. Το
πρόβλημα πληροφορήθηκε και η κύβερνηση καθώς
στάλθηκε από την επιτροπή και ο Κανναβός ο οποίος
αφού ενημέρωσε από κοντά τον Κουντουριώτη δεν
ξαναγύρισε ποτέ στο Μεσολόγγι με αποτέλεσμα η
πολιτική διοίκηση των πολιορκουμένων να μείνει στα
χέρια του Παπαδιαμαντόπουλου και του Θέμελη. Λίγο
καιρό πριν την Έξοδο πεθαίνει κι ο Θέμελης κι ο
20
Ιωάννης μένει ο μοναδικός διοικητής του
Μεσολογγίου.
Σε άλλη επιστολή του προς την Κυβέρνηση και
τον Κουντουριώτη τον Αύγουστο του 1825 ο
Διοικητής του Μεσολογγίου γράφει με αγωνία: « … το
Μεσολόγγι πέντε μήνους σχεδόν πολεμείται
ακατάπαυστως, ημέρα και νύκτα και με μηχανάς
φέρνοντας μας τα χώματα ως βουνόπουλα μας
εγέμισε τα χαντάκια, έφθασε εις τα τείχη, επροχώρησε
και εις μια τάπια λεγομένην Τερίμπιλε με την μηχανή
του, έφθασαν τις προάλλες εις τον έσχατον κίνδυνον,
εσώθη από αυτόν κι ελπίζομεν να σωθεί και εις το
εξής… το Μεσολόγγι κάστρο πλέον δεν υπάρχει, το
καταχάλασεν πλέον ο εχθρός με τον υπερβολικό
κανονισμό, με την μηχανή, μας έφερε τα χώματα εις
τα τείχη… ημείς από μέσα δεν κάνομεν άλλο , ειμή
κόπτομεν χαντάκι και κάμομεν άλλο φρούριο καθώς
θέλει, πληροφορηθείτε τα πάντα παρά του κύριου
Κανναβού. Οι Έλληνες τώρα κάστρο έχουν το στήθος
21
τους. Άλλοι μεν πολεμούν τον εχθρόν κι άλλοι
σκάπτουν ημέρα και νύχτα αδιακόπως . ευρέθη και
τρόπος όσον χώμα σκάβει ο εχθρός το μερόνυχτο του
το κλέπτουν οι Έλληνες εις τέσσερας ώρας…
λαβωμένους έχομεν περίπου διακοσίους.
Εσκοτώθηκαν και σκοτώνονται καθημερινώς οι πλέον
ανδρειότεροι Έλληνες. Ανάγκη πάσα να
ευεργετηθούν με μισθούς όσα περισσότερα μηνιάτικα
ημπορέση η Διοίκησις να ευχαριστηθούν . Να μας
προφθάση με τα αναγκαία , τροφάς και πολεμοφόδια
και χρήματα ικανά…τα αλεύρια που μας έστειλε τας
προάλλες η σεβάσμια Διοίκηση ούτε είκοσι μέρες δεν
μας έφτασε…
Τα παραπάνω περιστατικά αναφέρει παρομοίως
στα απομνημονεύματα του για την πολιορκία του
Μεσολογγίου κι ο αγωνιστής Μίχος Αρτέμης.
Αναφέρει ότι οι Τούρκοι γέμιζαν με χώμα την τάφρο
που βρισκόταν ο προμαχώνας με τα κανόνια και με το
όνομα Τερίμπιλε (στα Ιταλικά σημαίνει τρομερός και
22
ήταν ένας από τους 18 προμαχώνες της οχύρωσης
του Μεσολογγίου.). Έτσι οι Τούρκοι μπόρεσαν να
φτάσουν μέχρι την τάφρο και να καταλάβουν τον
αντιπρομαχώνα. Τότε οι Έλληνες σκέφτηκαν να
κλέβουν υπόγεια το χώμα έτσι ώστε να μην
καταφέρουν οι Τούρκοι να καταλάβουν τον
προμαχώνα . Τέτοια γεγονότα υπήρξαν σχεδόν σε
καθημερινή βάση με εκατέρωθεν νεκρούς και
τραυματίες.
Η κατάσταση στο πολιορκημένο Μεσολόγγι
δυσκόλευε καθώς άρχιζε να έρχεται ο χειμώνας στο
τέλος του 1825. Και σαν να μην έφτανε αυτό στα τέλη
Νοεμβρίου με αρχές Δεκεμβρίου καταφθάνουν στο
Μεσολόγγι οι δυνάμεις του Ιμπραήμ καθώς ο
Σουλτάνος ζήτησε την βοήθειά του καθώς ο
Κιουταχής δεν είχε καταφέρει να καταλάβει την
ηρωική πόλη. Με την έλευση του Ιμπραήμ σφίγγει
περαιτέρω ο κλοιός γύρω από την πόλη και η
κατάσταση των Πολιορκημένων επιδεινώνεται. Η
23
πείνα και οι στερήσεις μεγαλώνει , οι βροχές και το
κρύο επιδεινώνουν την κατάσταση και όλα φαίνονται
να οδηγούνται στην άλωση .
Στην κρίσιμη αυτή στιγμή ο
Παπαδιαμαντόπουλος αποφασίζει να μεταβεί ο ίδιος με
καΐκι στην Ζάκυνθο με κίνδυνο της ζωής του καθώς
θα έπρεπε να περάσει κρυφά από τον ναυτικό
αποκλεισμό του Ιμπραήμ. Τον συνοδεύουν ο καπετάν
Ζώης Πάνου κι ο στρατηγός Γεώργιος Βαλτινός.
Μέσα στην καρδιά του χειμώνα , την
φουρτουνιασμένη θάλασσα και τα σκοτάδια της
νύχτας περνά από τον άγρυπνο αποκλεισμό των
εχθρικών πλοίων και φτάνει στην Ζάκυνθο. Δεν θέλει
να παραδώσει το Μεσολόγγι και γι’ αυτό είναι έτοιμος
να θυσιάσει και την ζωή του.
Στις 9 Ιανουαρίου 1826 ο
Παπαδιαμαντόπουλος συναντά τους προύχοντες της
Ζακύνθου για να διαθέσουν τροφή στους αγωνιστές .
24
Μάλιστα επειδή οι Πολιορκημένοι δεν είχαν κάτι άλλο
να δώσουν σε αντάλλαγμα η ηρωική φρουρά έδωσε
τα χρυσά κι αργυρά άρματα της ως ενέχυρο . Οι
Ζακυνθινοί όμως δεν το δέχτηκαν, επέστρεψαν τ’
άρματα και έστειλαν χωρίς αντάλλαγμα καράβι για
ανεφοδιασμό της πόλης.
Στη Ζάκυνθο ο Ιωάννης συνάντησε φίλους και
συγγενείς και είδε για τελευταία φορά την γυναίκα
του και τα παιδιά του. Χρέος του να επιστρέψει στην
θέση του και να βοηθήσει το Μεσολόγγι να σωθεί.
Μάταια η γυναίκα του και τα παιδιά του με δάκρυα στα
μάτια τον θερμοπαρακαλούσαν να μην επιστρέψει και
να μείνει μαζί τους. Ούτε οι παρακλήσεις των φίλων
του , του άλλαζαν γνώμη . Είχε λάβει την απόφαση
του. Είχε άλλωστε ορκιστεί Ελευθερία ή Θάνατος
μπροστά στην κόκκινη σημαία με τον μέλανα σταυρό
στην πλατεία του Αγίου Γεωργίου στη Πάτρα 5 χρόνια
πριν ! Το χρωστούσε στους προγόνους του . Το
χρωστούσε στα παιδιά του που ήθελε να γυρίσουν
25
στην Πάτρα και να ζήσουν ελεύθερα. Το χρωστούσε
στους Μεσολογγίτες που ίσως τους ένιωθε πια κι
αυτούς σαν παιδιά του και δεν ήθελε να τα
εγκαταλείψει μόνα στην δύσκολη εκείνη ώρα. Κι έτσι
χωρίς δισταγμό επιστρέφει μετά από μια εβδομάδα
πίσω στο ηρωικό Μεσολόγγι έτοιμος ακόμη κι αν
χρειαστεί να θυσιάσει και την ζωή του.
11 Φεβρουαρίου 1826 και περίπου ένα μήνα
μετά από μια επιστολή του Παπαδιαμαντόπουλου
προς την κυβέρνηση μαθαίνουμε ότι τα τρόφιμα που
είχαν εφοδιαστεί από την Ζάκυνθο τελείωσαν.
Επανειλημμένως ζητούσε βοήθεια από την κυβέρνηση
Κουντουριώτη αλλά δυστυχώς εκείνο το καιρό ήταν
απασχολημένη με έριδες κι εμφύλιες διαμάχες καθώς
και με τις προσωπικές φιλοδοξίες του προέδρου της.
Στις 25 Φεβρουάριου 1826 πέφτει στα χέρια
των Τούρκων το στρατηγικής σημασίας νησάκι
Βασιλάδι που βρίσκεται μέσα στη λιμνοθάλασσα και το
οποίο λειτουργούσε ως "τείχος" προστασίας για το
26
Μεσολόγγι. Η πτώση του Βασιλαδίου, σε συνδυασμό
με την κατάληψη του Ντολμά άλλης νήσου που
βρισκόταν κοντά στο Αιτωλικό , απέκλεισε πλήρως το
Μεσολόγγι από τη θάλασσα. Ο ανεφοδιασμός πλέον
της πόλης ήταν αδύνατος.
Στις 13 Μαρτίου 1826 κι αφού έχει σφίξει ο
κλοιός και η πείνα έχει αρχίσει να θερίζει τους
αγωνιστές του Μεσολογγίου ένας τούρκος αξιωματικός
βγαίνει από τα χαρακώματα και ζητάει συνεννόηση για
να παραδοθούν οι Πολιορκημένοι. Η ηρωική γραπτή
απάντηση των Πολιορκημένων : ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΤΟΥ
ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ ΕΙΝΑΙ ΣΤΙΣ ΜΠΟΥΚΕΣ ΤΩΝ
ΚΑΝΟΝΙΩΝ ΚΡΕΜΑΣΜΕΝΑ.
Ο Παπαδιαμαντόπουλος αρνείται να υποταχθεί
κι ακόμη ελπίζει σε βοήθεια από την κυβέρνηση. Δεν
σταματά να στέλνει επιστολές. Η υγεία του είναι
κλονισμένη. Υποφέρει από ποδαλγίες κι οξείς
ρευματισμούς. Δυσκολεύεται να περπατήσει. Ξέρει
πως ο μόνος τρόπος να γλιτώσει σε περίπτωση εξόδου
27
είναι το άλογο του. Κι όμως βλέποντας τους γενναίους
στρατιώτες της φρουράς να λιμοκτονούν αποφασίζει
να τους διαθέσει το άλογο του για τροφή.
Κι έφτασε η Άνοιξη στο Μεσολόγγι. Αυτή η
μαρτυρική Άνοιξη του 1826.Η βοήθεια που περίμεναν
οι Πολιορκημένοι δεν ήρθε ποτέ. Ο
Παπαδιαμαντόπουλος βρίσκεται πλέον κλινήρης από
τους ρευματισμούς που τον ταλαιπωρούν. Αδύναμος
από την ασιτία δεν μπορεί ούτε να σηκωθεί. Ο πιστός
του υπηρέτης, βλέποντας τον κύριο του να
αργοπεθαίνει από την ασιτία, παίρνει τη σκληρή
απόφαση να σφάξει κρυφά το αγαπημένο σκυλάκι του
Παπαδιαμαντόπουλου, το οποίο ήταν η αχώριστη
συντροφιά του. Αφού το μαγειρεύει, του το σερβίρει
για να φάει λέγοντας του ότι στάθηκαν τυχεροί καθώς
είχε πιάσει έναν τυφλοπόντικα. Ο Ιωάννης τρώει,
ανακτά δυνάμεις και σηκώνεται σιγά σιγά για να δώσει
στο αγαπημένο του σκύλο τα κόκκαλα. Μάταια το
καλεί και το προσμένει . Αμέσως καταλαβαίνοντας τι
28
έχει συμβεί ξεσπά σε κλάματα λέγοντας «Καλύτερα να
πέθαινα της πείνας, παρά να μου σφάξεις το σκυλί».
Απρίλιος 1826 . Η πείνα και οι ασθένειες
μαστίζουν την πόλη κι αποδεκατίζουν τους ήρωες.
Τώρα πια μονάχα ένας δρόμος υπάρχει. Η ηρωική
έξοδος. Ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος , ο μεγάλος
αγωνιστής κι αρχηγός της Φρουράς Αθανάσιος
Ρατζηκώτσικας κι ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ
αποφασίζουν από κοινού την σύγκλιση συμβουλίου
των στρατηγών και προκρίτων. Πράγματι
συγκεντρώνονται στο ναΐσκο της Αγίας Παρασκευής
για να αποφασίσουν τι θα κάνουν.
Σε εκείνο το συμβούλιο Ελευθερίας ή Θανάτου
κρίθηκε η τύχη και η δόξα του Μεσολογγίου. Στα
απομνημονεύματα ο αγωνιστής Νικόλαος Κασομούλης
μας μεταφέρει την ιστορική στιχομυθία των
οπλαρχηγών με τον Παπαδιαμαντόπουλο:
29
—Κύριε Παπαδιαμαντόπουλε, άποφασίσαμεν
τήν Εξοδόν μας (καί έγκατάλειψιν τής πόλεως) μέ
λύπην μας. Μάς φαίνεται, ώς πολεμικοί (άνδρες, ότι)
έκτελέσαμεν περισσότερων άπ τό χρέος μας καί πρός
τό Εθνος καί πρός τήν Διοίκησίν καί πρός έσέ τον
'Αντιπρόσωπόν της, μέ τήν υπακοήν μας (πρός όλους
σας). Είστε μαρτυς όλων τούτων;—καί ειθε νά
σωθούμεν (ώστε) νά γινης έσύ (καί) ο διερμηνεύς
(τών ύπηρεσιών μας) ες τό Εθνος μας.
—Καί ώς Παπαδιαμαντόπουλος, άποκρίνεται
(αυτός), καί ώς μέλος Διοικητικόν του τόπου τούτου,
εις κάθε μέρος θά φωνάζω τήν άλήθειαν. ότι έκαμετε
περισσότερον άπό τό στρατιωτικον χρέος σας καί εiς
τήν Πατρίδα καί εiς τόν θεόν ακόμα.
—Εiπε μας λοιπόν, Κύριε Παπαδιαμαντόπουλε,
έάν είσαι σύμφωνος εiς τήν σχεδιασθεισαν) πράξιν
μας (τού) νά εβγωμεν μέ έφοδο, ζητούμεν έως
(αυτήν) τήν Υστερην ώρα καί τήν συγκατάθεσίν σας,
30
διότι χρεωστούμε σέβας εiς τόν αντιπρόσωπων τής
Διοικήσεώς μας.
—Αφού ούτως (ώς είπα) έβεβαίωσα, Στρατηγοί
μου, (τάς υπηρεσίας σας), σάς λέγω άκόμη ότι, καί
όπως Θέλετε,(εiμαι πρόθυμος) νά σας δώσω (καί)
γραμμένην (τήν βεβαίωσιν) ότι ή (άποφασισθεισα)
πραξης σας είναι άρεστή και εiς τόν θεόν καί εlς τούς
άνθρώπους.
Η έξοδος αποφασίστηκε τη νύχτα της 10 ης
Απριλίου Σαββάτου του Λαζάρου προς ξημερώματα
11 ης Απριλίου Κυριακή των Βαΐων στις 2.00 μετά τα
μεσάνυχτα. Λέγεται πως οι Τούρκοι είχαν ειδοποιηθεί
και περίμεναν . Οι γενναίοι ελεύθεροι πολιορκημένοι
βγήκαν σε 3 φάλαγγες . Στη 3 η φάλαγγα στο κέντρο
βρίσκονταν τα γυναικόπαιδα και οι ηλικιωμένοι
προστατευόμενοι από τους ένοπλους ντόπιους
Μεσολογγίτες άνδρες του Αθανάσιου Ρατζηκώτσικα.
Εκεί κι ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος βάδισε προς
το θάνατο. Καθώς προχωρούσαν προς τα έξω,
31
ακούστηκε μία κραυγή να οπισθοχωρήσουν, που
παρέσυρε τους περισσότερους να γυρίσουν πίσω .Η
Τρίτη φάλαγγα ήταν πιο βραδυκίνητη καθώς κάποια
παιδιά τα κουβαλούσαν αναγκαστικά οι πατεράδες
τους και οι γυναίκες κουβαλούσαν τα άκρως
απαραίτητα προσωπικά αντικείμενα. Η διάβαση της
τάφρου αποτέλεσε για τους περισσότερους
ανυπέρβλητο εμπόδιο καθώς με τη βροχή που είχε
προηγηθεί, βούλιαζαν στη λάσπη. Έχοντας το
μειονέκτημα της βραδύτητας, κάθε ολιγωρία
ισοδυναμούσε με καταστροφή. Πάνω στη σύγχυση, οι
άμαχοι και οι ένοπλοι συνοδοί τους δέχτηκαν την
επίθεση των Τουρκοαιγυπτίων κι άλλοι εγκλωβίστηκαν
στην τάφρο, οπότε είτε σκοτώθηκαν είτε
αιχμαλωτίστηκαν, ενώ άλλοι υποχώρησαν στην πόλη.
Με την ποιητική του ρομφαία ο Διονύσιος
Σολωμός απαθανατίζει τις τραγικές εκείνες στιγμές :
32
Και βλέπω πέρα τα παιδιά και τες
αντρογυναίκες
γύρου στη φλόγα π’ άναψαν, και θλιβερά
τη θρέψαν
μ’ αγαπημένα πράματα και με σεμνά
κρεβάτια,
ακίνητες, αστέναχτες, δίχως να ρίξουν
δάκρυ·
και γγίζ’ η σπίθα τα μαλλιά και τα λιωμένα
ρούχα·
γλήγορα, στάχτη, να φανείς, οι φούχτες να
γιομίσουν .
Στην Έξοδο σκοτώθηκαν οι περισσότεροι
Πολιορκημένοι. Από τους 11.000 περίπου μονάχα
1.500 σώθηκαν κι έφτασαν στο Ζυγό. Η τάφρος και οι
γέφυρες βάφτηκαν με το αίμα τους. Η Θυσία τους
συγκίνησε την Ευρώπη ενώ συντάραξε τους
επαναστατημένους Έλληνες που ως εκείνη τη στιγμή
ασχολούνταν με τις προσωπικές φιλοδοξίες κι
33
εμφύλιες διενέξεις τους. Ο Ιωάννης
Παπαδιαμαντόπουλος κατά την έξοδο σύμφωνα με τις
μαρτυρίες αιχμαλωτίστηκε από τους Τουρκοαιγύπτιους
και με διαταγή του Ιμπραήμ αποκεφαλίστηκε.
Μαζί με τους ηρωικούς Μεσολογγίτες έδωσε την
ζωή του για την ελευθερία μας. Πιστός στις αρχές των
προγόνων του, η θυσία του έγινε φάρος για εμάς τους
απόγονούς του. Και είναι τιμή μου που σήμερα μετά
από 200 χρόνια κλήθηκα να εξιστορήσω και να
θυμίσω την θυσία του. Αιωνία του η μνήμη. Σας
ευχαριστώ!
34
